|
ÇAP NƏRŞININ
REDAKTORUNDAN
«Azərbaycan
xalq musiqisinin əsasları» — sovet dövründə
Azərbaycan musiqisinin öyrənilməsinə
həsr edilmiş ilk sanballı nəzəri əsərdir.
Burada şifahi sürətdə inkişaf edən
professional klassik musiqinin və xalq musiqi janrlarının
lad-intonasiya sisteminə və lad-kompozisiya məntiqinə
aid məsələlər elmi şərhini tapmışdır.
Əsərin
müəllifi Üzeyir
Hacıbəyov (1885–1948) Azərbaycan mə'nəvi
mədəniyyəti xəzinəsinə qiymətli
hədiyyələr vermiş böyük sovet bəstəkarı,
Azərbaycan opera sənətinin banisi, məşhur
publisist, dramaturq, istedadlı pedaqoq və alimdir.
Onun möhtərəm oxuçulara təqdim olunan
bu kitabı yeni milli musiqişünaslıq elminin
möhkəm bünövrəsini qoymuş bir əsər
kimi müəllifin çoxillik gərgin tədqiqatının
və elmi-nəzəri axtarışlarının
məhsuludur.
İstər
rus və Avropa, istərsə Şərq, o cümlədən
Azərbaycan musiqişünas alimlərinin əsərlərinə
bələd olması, Səfiəddin Ürmavi,
Əbülqadir Marağayi və Mir Möhsün
Nəvvabın irsilə dərin tanışlığı,
milli klassik melosu əla bilməsi, tələbələri
ilə nəzəri konsepsiyasını tətbiqi
yolu ilə apardığı
şəxsi pedaqoji təcrübə, irəli
sürdüyü sistemin düzgünlüyünü
yoxlamaq üçün Azərbaycan musiqi irsinin
biliciləri mühitində etdiyi çoxlu məruzə
— mübahisələr Ü.Hacıbəyova öz
tədqiqatında gəldiyi nəticələri
«Azərbaycan xalq musiqisinin əsasları»nda ümumiləşdirməyə
və elmi cəhətdən əsaslandırmağa
imkan vermişdir.
Əsərin
elmi-nazəri məziyyətləri ilə bərabər
Azərbaycan lad sisteminin əsas müddəalarını
öyrənməkdə praktik cəhətdən,
daha doğrusu,yaradıcılıq cəhətdən
də böyük əhəmiyəti vardır;
bu müddəalar sxematik mahiyyətdə olmayıb,
xalqın mövcud canlı musiqisindən doğmuşdur.
Özü də lad sistemı haqqında bu mükəmməl
nəzəri konsepsiyanı alim çox aydın
və anlaşıqlı bir surətdə şərh
edir.
Kitabın
əhəmiyyətini hamıdan əvvəl və
hamıdan yaxşı müəllif özü,
əsərinə yazdığı
müqəddimədə aydınlaşdırır.
O çox doğru olaraq yazır ki: «Azərbaycan
xalq musiqisi əsaslarının öyrənilməsi,
Azərbaycan musiqi sənətinin daha artıq yüksəlişi
üçün çox əhəmiyyətli olmaqla
bərabər, sovet musiqişünaslığı
sahəsindəki elmi-tədqiqat və musiqi nəzəriyyəsi
işlərinin də mühüm bir cəhətidir.»
Bir az aşağıda isə deyir: «Mənim bu əsərim
Azərbaycan xalq musiqisinin əsas cəhətlərini
öyrənmək üçün nəzəri
bir vəsait və Azərbaycan ladları əsasında
musiqi yazan bəstəkarlara bir yaradıcılıq
köməyidir (...). Azərbaycan xalq musiqisinin əsaslarını
öyrənmək sahəsindəki işimin, bir
bəstəkar olaraq, mənim üçün əməli
əhəmiyyəti o oldu ki, mən «Koroğlu» operasını
yazdım».
Tamamilə
təbiidir ki, Ü. Hacıbəyovun əsərinin
böyük əhəmiyyətini bir sıra məşhur
sovet bəstəkarları və musiqşünasları
da təsdiq etmişlər. «Şahsənəm» operasının
müəllifi, SSRİ xalq artisti R. M. Qlier öz
sənət dostuna məktubunda onun əsərini
yüksək qiymətləndirərək yazmışdır:
«Mən inanıram ki, Sizin əsərinizin Azərbaycan,
habelə bütün sovet və dünya musiqi sənətinin
inkişafında müstəsna əhəmiyyəti
olacaqdır».
Şərq
musiqisinin görkəmli tədqiqatçısı
professor V. M. Belyayev müəllifə məktubunda
gəstərir ki, bu əsər «şubhəsiz,
Azərbaycan xalq musiqi yaradıcılığı
ilə tanış olmaqda mühüm rol oynayacaqdır
(...). Sizin verdiyiniz şərh sistemi təlimat-pedaqoji
baxımdan səmərəli və Sizin kitabınızın
məzmununu asan və rahat mənimsəməyə
imkan verir (...). Bu predmetin aydın şərhi Şərq
musiqisinə aid əsərləri başa düşmək
üçün də çox şey deyir».
Monoqrafiya
onun müəllifinin bir alim-pedaqoq kimi respublikanın
gənc bəstakar və musiqişünaslarının
tərbiyələnməsi və yaradıcılıq
inkişafına sərf etdiyi əməyin məna
və əhəmiyyətini düzgün müəyyənləşdirməyə
də kömək edir. Y.Hacıbəyov xalqa və
incəsənətə təmənnasız xidmət
barədə həyat və yaradıcılıq
qayəsini gənclərə təlqin edərək,
onları xalqla doğma, anlaşıqlı musiqi
dilində danışmağa çağırırdı.
O deyirdi ki, xalqdan öyrənmək və ondan əxz
olunan sərvəti daha kamil şəkildə ona
qaytarmaq, həm də sadəcə olduğu kimi
yox, təkmilləşdirərək qaytarmaq lazımdır.
O da təsadüfi deyil ki, Y. Hacıbəyov hələ
1924-cü ildə məxsusi Azərbaycan musiqisinin
əsəsları kursunu işləyib hazırlamış
və onu konservatoriya tələbələri üçün,
az sonra isə musiqi məktəbləri üçün
də vacib fənn kimi tətbiq etmişdir. Bu baxımdan
pedaqoq Ü. Hacıbəyovun tələbəsi
SSRİ xalq artisti bəstəkar Qara Qarayevin öz
müəllimi haqqında sözləri çox
diqqətəlayiqdir: «...bizim çoxumuz ilk dəfə
məhz tərbiyə etdiyi təlbələrin hərəsinə
xüsusi həssaslıqla yanaşan bu istedadlı
pedaqoqun sinfində dərk etdik ki, sadə lirik mahnıların
məlahəti, muğam strukturunun qəşəngliyi
arxasında yalnız estetik yox, həm də məntiqi
mahiyyətli həssas bir sistem və gözəllik
vardır. Elə o zaman Hacıbəyovun öz timsalında,
müəllimin dərin və müdrik mulahizələrinin
təsiri altında milli bəstəkarlıq üslubunun
qaynağı olan folklorun hədsiz, tükənməz
imkanları xüsusi aydınlıqla meydana çıxdı.
Bizim çoxumuzun gözləri önündə
yeni aləm, cəsarətli axtarışlar, daha
novatorcasına kəşflər aləmi açıldı.».
Ü.
Hacıbəyov «Azarbaycan xalq musiqisinin əsasları»nı,
geniş oxucu kütləsinin oxuması üçün
rus dilində yazmış və kitab ilk dəfə
1945-ci ildə, ikinci dəfə 1957-ci ildə nəşr
olunmuşdur. (Hər iki nəşrin redaktoru professor
K. Səfərəliyevadır.) Xəstəliyi üzündən
müəllif əsərinin Azərbaycan dilində
nəşrini hazırlaya bilməmişdi. Azərbaycan
SSR Elmlər Akademiyası Memarlıq və İncəsənət
institutunun tapşırığı ilə 1950-ci
ildə institutun əməkdaşı, indi Ü.
Hacıbəyov adına Azərbaycan Dövlət
Konservatoriyasının professoru M.İsmayılov
əsəri tərcümə etmiş və bəstəkar
S.Hacıbəyovla birlikdə onun redaktoru olmuşdur.
Kitab Azərbaycan dilində daha iki dəfə nəşr
edilmişdir. (1962-ci ildə, redaktoru: M. İsmayılov;
1965-ci ildə, redaktoru: akademik Mirzə İbrahimov,
izahların müəllifi: Q. Qasımov).
Beləliklə,
kitabın beş nəşrinin hamısını
Azərbaycan SSR EA Memarlıq və İncəsənət
institutu çapa hazırlamışdır. İndi
Ü. Hacıbəyovun anadan olmasının YUNESKO
xətti ilə «1985-ci ildə böyük adamların
və əlamətdar hadisələrin ildönümü»
təqvimi çərçivəsində keçirilən
100 illiyi münasibətilə institut kitabın Azərbaycan,
rus və ingilis dillərində yubiley nəşrini
oxuçulara təqdim etmişdir.
Bu
kitabda müəllifin sağlığında buraxılmış
mətn eynilə saxlanılmışdır. Yalnız
bir neçə sözu dəyişdirmək lazım
gəlmişdir. Onlardan biri budur ki, əsərin
Azərbaycanca birinci nəşrində işlənən
«lad» termini ikinci nəşrdə əbəs yerə
«məqam»la əvəz olunduğuna görə bu
dəfə «lad»ı yenidən bərpa etmək
lazım gəlmişdir. Çünki daha geniş
mənası olan «lad» termini təkcə muğama
deyil, ümumiyyətlə Azərbaycan xalq musiqisinin
bütün janrlarına aiddir.
Ü.
Hacıbəyovun «Azərbaycan xalq musiqisinin əsasları»
əsəri Azərbaycan ladarının qurulma qanunlarının
və bu qanunlar əsasında əmələ gələn
mənalı melodiyaları elmi-nəzəri cəhətdən
təhlil etmək Azərbaycan xalq musiqisinin əsas
cəhətlərini yaxından öyrənmək
üçün böyük əhəmiyyətə
malikdir.
Əminə
Eldarova
|
